اسفراین(بام و صفی آباد)

منتشر گردید :

مشهد - چهارراه دکتری - انتشارات امام .

تلفن :  ۸۴۳۰۱۴۷

شهرتاريخي بلقيس اسفراين

شهر تاریخی بلقیس اسفراین که با شماره 4497 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده، مشتمل بر بخش های مختلف یک شهر اسلامی است که برخی از قسمت های آن به دلیل تخریب های بنیانی نیاز به کاوش های باستانشناختی فراگیر دارد. مهم ترین اثر مجموعه که بسیار چشمگیر است و به عنوان یکی از بزرگترین سازه های خشتی در ایران پس از ارگ بم و قلعه ایرج ورامین می توان نام برد. این سازه بزرگ خشتی که خاکبرداری ها و حفاری های فراوان تنها یک پوسته گلی به نام بارو از آن باقی گذاشته و وسعتی حدود پنج هکتار دارد که 29 برج در اندازه های متفاوت از آن پاسداری می کرده اند. ارگ شهر بلقیس در انتهای جنوب غربی شهر در گذشته در سه طبقه و با مصالح عمدتا خشت و گل در میانه دشت بر زمینی مسطح ساخته شده، بیرون آن خندق و محدوده بزرگتری به نام شارستان ایجاد شده است که البته شارستان این شهر بسیار کهن تر از ارگ می باشد.

مهم ترین آثار محدوده حصار شهر(شارستان) عبارتند از، بقعه شیخ آذری، شاعر قرن نهم در زمان شاهرخ تیموری، راسته بازار در بخش میانی شهر، بخش هایی از باروی شهر، محل معروف به تپه منار - با توجه به نوشته های مورخین، جغرافی نویسان و نیز کاوش های باستانشناختی احتمالا به عنوان نقطه مرکزی شهر کهن اسفراین مطرح بوده که بخش هایی از آن مورد کاوش قرار گرفته است. علاوه بر این، دو بنای مهم دیگر که خارج از حصار شهر قرار دارند بنای رباط(کاروانسرا) و یخدان است که هر دو در حاشیه غربی شهر و در محدوده روستای جوشقان قرار دارند.

اسفراین در قرن سوم هجری به عنوان یکی از مراکز مهم فرهنگی در حاشیه کلان شهری چون نیشابور بسیار پویا و فعال بوده است. از لحاظ قدمت، قدیم ترین دوره های سکونتی در این محل به نیمه دوم قرن سوم هجری بازمی گردد و در قرن ششم هجری به اوج می رسد و بعد از حملات مغول در زمان حاکمان سربداری دوباره عظمت گذشته را باز یافته تا اینکه ازبکان در عهد صفویه آن را به طور کامل تخریب کرده و ساکنان آن را به اجبار از محل اخراج می نمایند.

ارگ تاريخي                                                                                    historical fort

ارگ بلقیس که در منابع به آن نارین قلعه هم نام داده­اند، برجسته­ترین اثر مجموعه تاريخي بلقيس اسفراین است که با شماره 4497 به عنوان بخشی از مجموعه شهر تاریخی بلقیس اسفراین در سال 1380 جزء فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. مساحت آن حدوداً بالغ بر پنج هکتار و بزرگترین ابعاد اضلاع آن حدوداً 170×327 متر می باشد. تعداد 29 برج در اندازه­های مختلف با ديوارهايي به ارتفاع حدوداً 13متر در گرداگرد ارگ تعبیه شده و از اطراف به خندق منتهی می گردند. مصالح اصلی به کار رفته در ساخت ارگ گل/چینه است که در بخش های مختلف از خشت، آجر و چوب برای استحکام بیشتر آن استفاده شده است. دروازه های ورودی آن در وسط ضلع شمال و گوشه ی جنوب غربی که طرفین آن را دو برج احاطه نموده است، قرار دارد. با توجه به شواهد، فضای داخلی قلعه داراي سه اشکوب بوده که هم اکنون تنها آوار و بقایای معماری مبهم در داخل ارگ باقی مانده است.  قدمت ارگ احتمالاً به دوره ی ایلخانی بر می گردد. ارگ آخرين بار توسط افغان ها به تصرف درآمد و به طور كامل تخريب شد.

بناي بقعه شيخ آذري                        

Shaykh Azari Mausoleum

بقعه حمزة­ بن علی ملک ­آذری اسفراینی(شیخ آذری)، شاعر و عارف قرن نهم هجری، از بناهايي است كه در محدوده شهر تاريخي بلقيس اسفراين قرار گرفته و با شماره 4497 به عنوان بخشی از مجموعه شهر تاریخی بلقیس اسفراین در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. بنا از دو فضاي معماري در ابعاد متفاوت تشكيل شده، بخش جنوبي که الحاقي است و به عنوان نمازخانه مطرح است، سقف آن مسطح و به صورت تيرپوش بوده و بخش شمالي آن كه به عنوان مدفن و آرامگاه شيخ شناخته مي شود، یک اتاق تقریبا مربع شکل به ابعاد 6.4×6.5 متر می باشد که دیواره های داخلی آن با اندودي از گچ قرمز رنگ بومي منطقه اسفراين پوشیده شده است.

شیخ آذری شاعر و عارف قرن نهم هـ.ق متولد اسفراین است که پس از مدتي شاعری در دربار شاهرخ تيموري، به عرفان روي آورد و بعد از سفر به هند و همنشینی با احمد شاه بهمني و پسرش به ایران بازگشت و شاگردان زیادی تربیت کرد و کتب زیادی در شعر و عرفان چون جواهر الاسرار، ديوان اشعار، بهمن­نامه، عجایب الغرایب و ... به رشته تحریر در آورده است.

كهنه رباط جوشقان

كهنه رباط که با شماره ثبت 23185 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده، بنايي در ابعاد 50×78 متر با پلان مستطيل شكل از نوع حياط دار است كه ديوارهاي بنا با توجه به ضخامتشان در گروه ديوارهاي باربر پيوسته قرار مي گيرند. در سطح زمين تنها بخش هايي از اين بنا قابل رويت مي باشد. پلان كلي اين رباط را مي توان چهار ايوانه دانست كه با قلوه سنگ هاي رودخانه اي به همراه ملات گچ ساخته شده، البته در برخي قسمت ها به تعداد كم از آجر هم استفاده شده است. بنا با توجه به نوع معماري، تزئينات، مصالح به كار رفته در آن و نوع پلان، از نوع بناهاي اواخر ايلخاني و اوايل دوره تيموري مي باشد.

به طور كلي رباط در جهت شمال شرقي - جنوب غربي ساخته شده  و ورودي بنا از بخش جنوبي آن است كه پس از عبور از سردر وارد حياط رباط شده و رواق هايي در بيرون و داخل رباط براي اتراق كاروانيان تعبيه شده است. بخش شمالي و داخلي رباط سرپوشيده بوده كه بخش نشيمن و اصلي رباط محسوب مي شده است.

مجموعه يخدان ها

مجموعه يخدان ها پنج مخزن يخی دست كند است که در محيطي به مساحت 3500 متر مربع  در داخل دیوارهای یک بنای دفاعي در جنوب روستای جوشقان و غرب ارگ بلقیس ایجاد شده است. تاريخ ساخت بنا که در اصل یک سازه دفاعي چهارگوش است دقيقا مشخص نيست، ولي به نظر  مي رسد در دوره هاي پاياني سكونت در شهر تاريخي بلقيس، اين سازه هاي دست كند در ويرانه هاي يك بناي قديم تر كه قدمت آن حداكثر به قرون هفتم و هشتم هـ.ق بر مي گردد، ايجاد شده است. از لحاظ ساختاري، يخدان هاي ساخته شده با يخدان هاي مناطق كويري متفاوت است، چرا كه در يخدان هاي مناطق كويري منبع يخ را در حاشيه و يا غالبا جنوب يخدان ايجاد مي كردند و محدوده هاي تهيه يخ در بخش شمالي يخدان ايجاد مي شد، ولي در اين بنا حوضچه تهيه يخ در بخش غربی ایجاد شده و علاوه بر این يخ و برف را از مناطق كوهستاني به اين مكان براي ذخيره مي آورده اند. مجموعه يخدان ها همراه با سایر بناهای شهر تاریخی بلقیس با شماره 4497 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده اند.

ارگ شهر تاریخی اسفراین

http://www.geographic.org/geographic_names/iran/s/sh_004.html

  سکه ضرب شده در شهر اسفراین

•  عنوان کتاب بررسی وشناسایی سکه های اسفراین

•  پژوهشی نوین در تاریخ کهن اسفراین
• اسفراین یکی از مراکز ضرب سکه در شرق
• اسفراین همان اسفراین است! نه مهرگان؟نه اسپراین نه اسبراین نه اسفرایین
• وبخوانید :
• اطلاعاتی درموردنحوه خواندن خطوط و نوشته ها درسکه های قدیمی
• منشا خط ترکی و الفبای آن و ........
• نویسندگان :
• احمد نیک گفتار (فارغ التحصیل کارشناسی ارشد باستان شناسی از دانشگاه تهران )
• محمد حسن بهنام فرد( دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ در دانشگاه تهران )
• محل فروش :
• *اسفراین – میدان امام خمینی- روزنامه فروشی کیهان
• *اسفراین – میدان امام خمینی –لوازم تحریری و کتابفروشی منصوری 

·         سکه‌هاي ايران در دوران هخامنشي/ تاليف ارنست بابلون؛ ترجمه ملک زاده بياني، خانبابا بياني.- تهران: انجمن آثار ملي، ‎۱۳۵۸.

·         تاريخ سکه/ تاليف ملکزاده بياني.- تهران: دانشگاه تهران، ‎۱۳۵۷-.

·         سکه‌هاي ايران از آغاز تا دوران زنديه/ علي‌اکبر سرفراز، فريدون آورزماني.- تهران: سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاهها( سمت)، ‎۱۳۷۹.

·         اوزان و مقادير در ايران باستان: (آستانه حسابداري)/ کامبيز فرقاندوست حقيقي، للي يوحنا.- تهران: بازتاب، ‎۱۳۸۵.

·         مروري بر تاريخچه سکه در ايران/ تحقيق بتول احمدي.- ‎۱۳۶۲.

·         تاريخ و گاهشماري در سکه‌هاي ساساني/ تاليف حسن پاکزاديان.- تهران: حسن پاکزاديان، ‎۱۳۸۴.

·         سکه‌هاي ساساني/ به اهتمام امين اميني- تهران: ققنوس، ‎۱۳۸۵.

·         سکه‌هاي ساساني/ به اهتمام امين اميني- تهران: پازینه، ‎۱۳۸9.

·         تاریخ و سکّه در پایان امپراتوری ساسانی/ نگارش و پژوهش امين اميني- تهران: ققنوس، ‎۱۳۸7.

·         هرمزد چهارم (12 سال سلطنت، 13 سال سکّه) / نگارش و پژوهش امين اميني- یزد: ‎۱۳۸3.

·         سکّه های ایران قبل از اسلام (موزه میرزا محمّد کاظمینی)/ پژوهش امين اميني- تهران: پازینه، ‎۱۳۸9.

·         سکّه های اسلامی ایران/ سیّد جمال ترابی طباطبایی و منصوره وثیق – تبریز: مهد آزادی،1373.

·         عرب ساسانی، سکّه های دوره ی جنگ داخلی/ ملک ایرج مشیری - تهران: پازینه، ‎۱۳۸9.

·         نخستین سکّه های امپراتوری اسلام/ عبدالرزّاق شمس اشراق – اصفهان: استاک، 1369.

·         تاریخ تبریز به روایت سکّه و ضمایم/ سیّد جمال ترابی طباطبایی– تبریز: مؤلف،1384.

·         گنجینه سکّه های نیشابور مکشوفه در شهر ری/ عبدالله قوچانی – تهران: پژوهشکده زبان و گویش، 1383.

·         سکّه های آق قویونلو و مبنای وحدت حکومت صفویه در ایران/ سیّد جمال ترابی طباطبایی.

·         سکّه های ماشینی ایران و مقدّمه ای بر سکّه شناسی/ سیّد جمال ترابی طباطبایی– تبریز: مهد آزادی،1381.

·         دو روی سکّه (سکّه های پهلوی)/عبدالعزیز حق صفت- تهران: پازینه، ‎۱۳۸9.

·         دو روی سکّه (سکّه های جمهوری اسلامی ایران)/عبدالعزیز حق صفت- تهران: سی بال هنر، ‎۱۳۸9.

·         تاریخ و گاهشماری در سکّه های تبرستان/ حسن پاکزاديان.- تهران: حسن پاکزاديان، ‎۱۳۸۷.

·         بررسی و شناسایی سکّه های ضرب شده در اسفراین (از آغاز ایلخانان تا پایان صفویه)/ احمد نیک گفتار و محمّد حسن بهنام فر- مشهد: راهیان سبز، 1388.

·         پژوهشي در سکه‌ها و مهرهاي شاهان صفوي/ تاليف صغري اسماعيلي.- تهران: سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري، پژوهشکده زبان و گويش، ‎۱۳۸۵.

·         راهنماي معلم در بررسي موضوعي سکه‌هاي ايران/ حسن پاکزاديان.- تهران: حسن پاکزاديان، ‎۱۳۸۷.

·         تاريخ سكه (دوره قاجاريه)، تأليف داريوش شهبازي فراهاني؛ سال 1380.

·         موزه سكه بانك سپه، گردآورنده صديقه فروغيان؛ سال 1380.

·         المسکوکات/ ناهض بن عبدالرزاق دفتر.- بغداد: جامعة بغداد.

·         Album of coins, medals, and seals of the Shahs of Iran (1500_1948)/ H. D. Rabino di Borgomale.- Oxford: Charles Batey, 1951.

·         The coins of the Shahs of Persia, Safavis, Afghans, Efsharis, Zands and, Kajars/ by Reginald Stuart Poole.- London: Longmans, 1887.

·         Coins, medals, and seals of the Shah of Iran, 1500_1941/ H. L. Rabino di Borgomale.- Hertford: Stephen Austin and Sons.

·         The how and why wonder book of coins/ written by Howard Linecar; illustrated by George Thompson.- London: Transworld, 1972.

·         The missing coins/ John Escott.- Tehran: Omol_ Qoran, 1383=2004.

·         Coins of the Shahs of Persia/ by H. L. Rabion.- London, 1911.

·         Ancient, Islamic, English and foreign coins, commemorative medals and numismatie books.- [Mashhad], 1988.

·         Gold coins of the world, complete from 600 A. D. to the present: an illustrated standard catalogue with valuations/ by Robert Friedberg; Rev. and edited by Jack Friedberg.- 2nd ed.- New York: The Coin and Currency Institute, Inc, 1965.

·         The International Encyclopaedic Dictionary of Numismatics/ R. Scott Carlton.- Iola: Krause, 1996.

Associated place Asia › Iran › Kashan (probable, place of creation)
Asia › Iran (place of creation)
Asia › Iran › Tehran › Varamin › Imamzada Yahya (original location)
Date 1262 (AH Muharram 661),
Ilkhanid Period (1256 - 1353) Material and technique fritware, with overglaze lustre decoration Dimensions 31 x 31 x 1.5 cm max. (height x width x depth) Material index fritware Technique index glazed Object type index tile No. of items 1 Accession no. EAX.289.a

 آسیا> ایران> کاشان (احتمالی، محل آفرینش)
آسیا> ایران (محل آفرینش)
آسیا> ایران> تهران> ورامین> Imamzada یحیی (محل اصلی)
تاریخ 1262 (AH محرم 661)،
Ilkhanid دوره (1256 - 1353) مواد و روش fritware، با روی چیزی را لعاب دادن ابعاد درخشش دکوراسیون 31 * 31 * 1.5 سانتی متر حداکثر. (ارتفاع * عرض * عمق) مواد شاخص fritware شاخص تکنیک لعاب شیء نوع شاخص شماره کاشی آیتم 1 الحاق هیچ. EAX.289.a

• Details

  • Associated place
  • Asia › Iran (place of creation)
  • Iran (place of creation) -->
  • Date
  • late 12th century - early 13th century
  • Material and technique
  • fritware, with overglaze enamels; highly restored with inserted sherds
  • Dimensions
  • 7.8 cm (height), 20.3 cm (diameter)
  • Material index
  • fritware, enamel
  • Technique index
  • glazed, enamelled
  • Object type index
  • bowl
  • No. of items
  • 1
  • Credit line
  • Gift of Gerald Reitlinger, 1978.
  • Accession no.
  • EA1978.2254